मुरुड जंजिरा | Murud Janjira.

नमस्कार मित्रांनो, allmarathiinfo04  मध्ये आपले स्वागत आहे. आजच्या लेखामध्ये आपण मुरुड जंजिरा या किल्ल्याची माहिती बघणार आहोत.

Allmarathiinfo04 

जंजिरा किल्ला हे भारतातील महाराष्ट्रातील रायगड जिल्ह्यातील मुरुडच्या किनारपट्टीवरील शहराजवळील एका बेटावर वसलेल्या एका प्रसिद्ध किल्ल्याचे आणि पर्यटन स्थळाचे स्थानिक नाव आहे.

जंजिरा हा शब्द मूळचा भारताचा नाही, आणि अरबी शब्द जझीरा नंतर उद्भवला असावा, म्हणजे बेट. मुरुडला एकेकाळी मराठीत हबसान (“हबशी” किंवा अबिसिनियन) म्हणून ओळखले जात असे.किल्ल्याचे नाव कोकणी आणि अरबी शब्द बेट, “मोरोद” आणि “जजीरा” साठी जोडलेले आहे. “मोरोड” हा शब्द कोकणीसाठी विलक्षण आहे आणि तो मराठीत अनुपस्थित आहे.

मुरुड जंजिरा किल्ल्याची संपूर्ण माहिती मराठी (janjira fort allmarathiinfo04)  या लेखामध्ये भेटेल त्यासाठी हा लेख पूर्ण वाचा.

नाव            : मुरुड-जंजिरा      

                  किल्ला

जिल्हा         : रायगड

तालुका        : मुरुड

जवळचे गाव  : राजपुरी

उंची            : ४० फूट उंच

मुरुड जंजिरा किल्ल्याचा इतिहास –

जंजिरा या शब्दाचा अर्थ पाहिल्यास ‘समुद्राने वेढलेला किल्ला‘ असा या शब्दाचा अर्थ होतो. हा किल्ला अखेरपर्यंत अभेद्य आणि अजिंक्य ठरला. कित्येकांनी प्रयत्नांची शर्थ केली परंतु त्यांना हताश व्हावे लागले. महाराष्ट्रात हिंदवी स्वराज्याची स्थापना करणाऱ्या छत्रपती शिवरायांना देखील या जलदुर्गाचा सूर गवसला नाही.

महाराजांनी मुरुड-जंजिरा मिळविण्यासाठी या जलदुर्गाच्या जवळ 5 ते 6 की.मी. अंतरावर पद्मदुर्ग नावाचा जलदुर्ग बांधला होता. कोकण प्रदेशावर वर्चस्व स्थापित करण्या करता जंजिरा स्वराज्यात आणणं अत्यंत महत्वाचं असल्याचे महाराजांना ठाऊक होते, महाराजांनी पूर्ण तयारीनिशी तीन ते चार मोहिमा देखील आखल्या, तरी देखील जंजीऱ्यावर सत्ता काबीज करणे हे महाराजांचे स्वप्नं अर्धवट राहिले. जंजिरा किल्ल्यावरून आज आपल्याला हा पद्मदुर्ग दृष्टीस पडतो.त्यांच्या पश्चात छत्रपती संभाजी महाराजांनी तर या किल्ल्यापर्यंत मार्ग तयार करून किल्ला सर करण्याचा प्रयत्न केला तरी देखील त्यांना या मोहिमेत निराशा हाती आली. ई.स. 1567 ते 1571 या दरम्यान या जलदुर्गाचे बांधकाम बुऱ्हानखान याने केले होते. या किल्ल्याचे बांधकाम अत्यंत भक्कम असून चारी बाजूंनी समुद्राने वेढलेला, चांगल्या दर्ज्याच्या तोफा (कलाल बांगडी नावाची तोफ लांबवर वेध घेणारी आणि मोठ्या आकाराची होती) यामुळे जंजिरा कायम अजिंक्य राहीला.जंजिरा हा शब्द जझीरा या अरबी भाषेतील शब्दावरून आलेला आहे. जझीरा म्हणजे ‘बेट’. कोळी लोकांची या ठिकाणी वस्ती होती, त्या लोकांना लुटारूंचा आणि समुद्री चाचे यांचा त्रास होई. त्यांचा त्रास होऊ नये म्हणून स्थानिक कोळ्यांनी जमिनीत लाकडाचे ओंडके रोवून मेढेकोट तयार केला होता परंतु निजामांचा पिरमखान गरजवंत व्यापाऱ्याचे सोंग घेऊन आत शिरला आणि सर्व कोळी जमात अमानुषपणे नष्ट केली.नंतर ताब्यात घेतलेल्या मेढेकोट वर बुऱ्हान खानची नेमणूक करून त्या ठिकाणी मजबूत असा जंजिरा जलदुर्ग उभारला. ई.स. 1617 मधे बादशहा कडून सिद्धी अंबर ला या किल्ल्याची जहांगिरी मिळाली.या सिद्धी अंबर ला जंजिरा चा मूळ पुरुष मानले जाते. हे सिद्धी अफ्रिकेतील अतिशय क्रूर हबशी म्हणून ख्याती मिळवून होते. ब्रिटीश शासकांच्या काळात हे सिद्धी वजीर आणि पुढे नवाब म्हणून ओळखले गेले. या सिद्धीना 11 तोफांच्या सलामीचा मान होता. सिद्धी सरदारांनी कायम या किल्ल्यावर आपले वर्चस्व अबाधित राखत हा किल्ला अजिंक्य राखला. अखेर पर्यंत जंजिरा कुणाच्या देखील हाती लागू दिला नाही.

मुरुड जंजिरा किल्ल्यावर पाहण्यासारखे ठिकाण- 

१) गायमुख तोफ

कलाल बांगडी तोफाच्या अगदी पुढे असलेली तोफ म्हणजे गायमुख तोफ, ज्याचा पुढचा भाग गायीच्या तोंडासारखा आहे, म्हणून त्याला गायमुख तोफ असे नाव देण्यात आले आहे. या बंदुकीला लंडा कासम असेही म्हणतात आणि त्याचे वजन 8 टन आहे.

२) नदीचे गेट

या दरवाजाला चोर दरवाजा असेही म्हणतात. किल्ल्याच्या पश्चिमेला भिंतीच्या खाली एक दरवाजा आहे जो समुद्राकडे जातो ज्याला दर्या दरवाजा म्हणतात आणि संकटातून बाहेर पडण्यासाठी त्याचा वापर केला जातो.

३) भूमिगत (बोगदा)

या किल्ल्यावर एक भूमिगत रस्ता आहे आणि हा रस्ता राजपुरी गावापर्यंत समुद्राखाली 50 ते 60 फूट खोल आहे. पूर्वी हा रस्ता गुप्त रस्ता म्हणून वापरला जात असे.

४) सुरुलखाना किल्ला

किल्ल्याच्या मध्यभागी सुरुलखानाचा किल्ला आहे, आता तो कोसळलेल्या अवस्थेत दिसतो. तो 7 व्या मजल्याचा महाल म्हणून ओळखला जात असे.

५) गोड्या पाण्यातील तलाव

गोड्या पाण्यातील तलाव 60 फूट खोल आहे आणि त्याला शाही तलाव म्हणूनही ओळखले जाते. हा किल्ला असल्याने किल्ल्याच्या चारही बाजूंनी खरे पाणी आहे पण या तलावाला गोडे पाणी आहे.

६) बाले किल्ला

तलावाच्या बाजूने पायऱ्या पार केल्यानंतर आता भारतीय ध्वज बाले किल्ल्यावर फडकला आहे.

७) गडावरील कलाकुसर

ही शिल्पे अशी आहेत की हत्ती वाघाच्या तोंडात आणि पायात पकडले जातात आणि ही शिल्पे अमर्याद सागरी शक्तीचे प्रतीक आहेत.

मुरुड जंजिरा किल्ल्याची रचना- 

१७ व्या शतकाच्या उत्तरार्धात जंजिरा किल्ल्याची इमारत पूर्ण झाली. आतून गडाचा बराचसा भाग अजूनही भग्नावस्थेत आहे. कलाल बांगडी, चावरी आणि लांडा कसम या नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या जंजिरा किल्ल्यातील तीन भव्य तोफा किल्ल्यातील सर्वात उल्लेखनीय आकर्षण आहेत.त्याशिवाय मुरुड जंजिरा किल्ल्याला दोन महत्त्वाचे दरवाजे आहेत. जेट्टीला तोंड देणारा मुख्य दरवाजा त्याच्या प्रवेशद्वारातून दरबार किंवा दरबार हॉलकडे जातो. पूर्वी ही तीन मजली इमारत होती, परंतु ती आता मोडकळीस आली आहे. समुद्रात उघडणारा ‘दर्या द्वार’ हा गडाचा पश्चिमेकडील दुसरा दरवाजा आहे.

या किल्ल्याच्या बांधकामासाठी निजामशहाकडून परवानगी घेण्यात आली –

चाच्यांपासून स्वतःचा बचाव करण्यासाठी, राजापुरीच्या मच्छिमारांनी (मुरुड-जंजिरा किल्ल्यापासून ४ किमी अंतरावर) मेधकोट नावाचा लाकडी किल्ला १५ व्या शतकात एका मोठ्या खडकावर उभारला.

नोंदीनुसार, अहमदनगर सल्तनतच्या मलिक अंबरने पंधराव्या शतकात या किल्ल्याच्या बांधकामाची देखरेख केली. मच्छीमार प्रमुख राम पाटील यांनी अहमदनगर सल्तनतच्या निजाम शहाकडे हा किल्ला बांधण्याची परवानगी मागितली होती.

जंजिरा किल्ल्याची वैशिष्ट्ये-

#समुद्राच्या मध्यभागी बांधलेला भारतातील एकमेव किल्ला म्हणजे मुरुड जंजिरा किल्ला. या किल्ल्याला “आयलँड फोर्ट” म्हणूनही ओळखले जाते.

#मुरुड जंजिरा किल्ला समुद्रसपाटीपासून ९० फूट उंचीवर बांधला गेला.

#इंग्रज, पोर्तुगीज किंवा शिवाजी महाराज या दोघांनाही जिंकता आलेला एकमेव खेळ म्हणजे जंजिरा किल्ला.

# ३५० वर्ष जुना किल्ला ४० फूट उंच भिंतींनी वेढलेला आहे.

२२ वर्षात या किल्ल्याचे बांधकाम पूर्ण झाले. 

#किल्ल्यामध्ये २२ सुरक्षा चौक्या आहेत आणि ते २२ एकरात पसरलेले आहे.

अहमदनगर सल्तनतचा शासक अंबरने पंधराव्या शतकात मुरुड जंजिरा किल्ल्याच्या बांधकामाची देखरेख केली.

#जंजिरा किल्ल्याच्या आजूबाजूला एकूण १९ बुरुज असून प्रत्येक बुरुजात ९० फुटांचे अंतर आहे.

जंजिराच्या सिद्दीचा मृत्यू कसा झाला?

जर तुम्ही जंजिरा किल्ला पाहण्यास जात असेल तर तुम्हाला सिद्दीचा जंजिरा मध्ये मृत्यू कसा झाला हे पाहणार आहोत. १७३६ मध्ये जेव्हा मुरुड-जंजिराचे सिद्दी मराठा पेशवे बाजीरावांच्या सैन्याशी युद्ध झाले. मग चिमाजी अप्पा रेवस जवळ सिद्दीच्या छावीत असलेल्या सैन्यावर हल्ला केला.

जंजिरा किल्ला जिंकण्यासाठी शिवाजी महाराजांनी संभाजी महाराज यांचे प्रयत्न -

शिवाजी महाराजांनी जंजिरा किल्ला जिंकण्यासाठी या किल्ल्यावर आठ वेळा आक्रमण केले. शिवाजी महाराजांनी किल्ल्याचे स्वामित्व मिळवण्यासाठी १६५७ मध्ये रघुनाथ बल्लाळ सबनीस आणि काळोख पत यांच्यावर जंजिरा किल्ल्याच्या मोहिमेचे कामगिरी सोपवली. आणि त्यावेळी त्यांनी दंडा राजपुरी पर्यंतचा मुलुख आपल्या ताब्यात घेतला. 

पण रघुनाथ बल्लाळ सबनीस आणि काळोख पंथ यांना जंजिरा किल्ल्यावर हल्ला करणे शक्य झाले नाही त्यानंतर शिवाजी महाराज शांत बसले नाहीत. त्यांनी जंजिरा किल्ल्याची पुन्हा मोहीम रचली आणि या मोहिमेचे का कामगिरी शामराव नीलकंठ यांच्यावर सोपवण्यात आली. पण सिद्धीने आपल्या धूर्तपणाने आणि विश्वासघाताने पेशवे नीलकंठ शामराव यांना बंदिस्त केले. पण त्यावेळी देखील शिवाजी महाराजांनी एक युक्ती लढवून बंदिस्त पेशव्यांना सोडवले त्यांनी असे सांगितले की आम्ही पुन्हा जंजिरा किल्ल्यावर हल्ला करणार नाही.

१६६९ मध्ये पुन्हा एकदा जंजिरा किल्ला हल्ला करण्यासाठी शिवाजी महाराजांनी पेशवे मोरोपंत इंगळे यांची नेमणूक केली. त्यावेळी तळेगड घोसाळगड त्यांनी आपल्या ताब्यात घेतला तसेच त्यांनी लगेच जंजिरा किल्ल्यापासून तीन किलोमीटर अंतरावर एक किल्ला बांधला त्याला पत्तेदुर्ग किल्ला या नावाने ओळखले जाते. हा किल्ला बांधल्यामुळे सिद्धीचे सर्व बाजूंनी कोंडे झाली पण त्यांनी काही हार मानली नाही त्यांनी औरंगजेबाकडे मदत मागितली आणि मोरोपंत पिंगळे यांचा हा प्रयत्न देखील अपयशी ठरला. १६६७ मध्ये मार्च महिन्यामध्ये पत्तेदुर्ग किल्ल्यावरील शिवाजी महाराजांचे सैनिक होळीचा सण साजरा करण्यामध्ये मग्न असताना सिद्धीने सैनिकांना गाफील ठेवून त्याने पट्टीदुर्ग किल्ल्यावर हल्ला करून  सर्व सैनिकांची कत्तल केली. आणि हा किल्ला देखील आपल्या ताब्यात घेतला.१६७५ मध्ये देखील शिवाजी महाराजांनी या किल्ल्यावर हल्ला केला आणि त्यावेळी देखील शिवाजी महाराजांच्या हातात हा किल्ला येता येता राहिला . या प्रकारे शिवाजी महाराजांनी संभाजी महाराजांनी किल्ला मिळवण्यासाठी प्रयत्न केले ,पण किल्ला काही हाती आला नाही. जंजिरा किल्ला कोणालाही मिळवता आला नाही. जंजिरा हा किल्ला ३३० वर्ष अजिंक्य राहिला आणि त्यांच्याच ताब्यात राहिला भारताला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर हे संस्थान भारतीय स्वातंत्र्यांमध्ये विलीन झाले.

bout Author:

Mayur Gaikwad

allmarathiinfo04 या ब्लॉगवर तुम्हाला निबंध, भाषण, अनमोल विचार, आणि वाचण्यासाठी कथा मिळेल. तुम्हाला काही माहिती लिहायचं असेल तर तुम्ही आमच्या ब्लॉगवर लिहू शकता.